Waar vinden we houvast in een wereld vol verhalen van leugens en bedrog?

Als er iets is wat we de voorbije twee jaar non stop door onze strot geduwd hebben gekregen, dan zijn het wel verhalen. Er lijkt een soort tweedeling te zijn ontstaan tussen het ‘officiële’ narratief van de mainstreammedia enerzijds en de verhalen die de alternatieve media verkondigen anderzijds. Waar het narratief van de eerste groep daarom nog niet consistent, maar minstens tot op zekere hoogte homogeen genoemd kan worden, zie je binnen de alternatieve media meer diversiteit in zowel de manier waarop informatie wordt gedeeld, als de inhoud daarvan. Het ene kanaal leunt al dichter aan bij het gangbare narratief dan kanalen die het radicaal omgekeerde beweren van wat er in de reguliere media wordt gezegd. Echter, één ding staat vast: het aantal mensen dat het officiële narratief van de voorbije twee jaar is gaan betwijfelen, is op zeer korte termijn exponentieel gegroeid. Waar velen van ons onze houvast vonden in het reguliere nieuws, is deze soms plots of net erg langzaamaan minstens aan het wankelen gegaan. Het leek vaak alsof de grond vanonder onze voeten verdween en we verward en ontredderd achterbleven. Het is dan ook erg begrijpelijk dat mensen opnieuw op zoek gaan naar vaste grond, naar nieuwe fundamenten. In dat proces kunnen de alternatieve mediakanalen een steunpilaar zijn, een nieuwe houvast. Als we nog niet in een “echte” oorlog zitten, zitten we minstens in een informatie-oorlog, waarbij wederzijdse beschuldigingen van het verspreiden van desinformatie en fact-checks de pan uit swingen. Dan komt natuurlijk al snel de vraag: ‘wat kan een mens vandaag de dag nu nog geloven?’ Of een niveautje dieper: ‘Waar vinden we houvast in een wereld vol verhalen van leugens en bedrog?’

Deel dit artikel

Waar vinden we houvast in een wereld vol verhalen van leugens en bedrog?
Illusion is the first of all pleasures
Eerst en vooral kunnen we ons de vraag stellen: is de wereld plots een wereld van leugens en bedrog geworden of was die er ook al voordat jij dat zo begon te zien? Je zal dan ongetwijfeld ontdekken dat de wereld al veel langer gedomineerd wordt door leugenachtige verhalen die massaal geloofd worden. Het is dus niet per se de wereld zelf die erg veranderd is, maar vooral jouw kijk op die wereld - hoewel ik dit ook meteen moet nuanceren, omdat er wel een serieuze stroomversnelling in lijkt te zitten -.
Wat ben je dan kwijt? De waarheid? Eigenlijk niet. Eigenlijk ben je eerder illusies en verkeerde veronderstellingen kwijt. Ik wil dit echter niet minimaliseren! Het onderbewuste kent op zich geen verschil tussen wat echte en fictieve beelden zijn, dus een illusie kwijtraken kan even sterk binnenkomen als iets “echt” kwijt geraken. Voltaire (en later Oscar Wilde) zei niet voor niets: “Illusion is the first of all pleasures.” Bij beide verliezen zal je door een rouwproces gaan, waar gevoelens van ontkenning, onmacht, ongeloof, boosheid, verdriet,… nu eenmaal deel van uitmaken. Ik wil het dus niet minimaliseren, maar wel aantonen dat we vooral iets interns ‘kwijt’ zijn, bv. die houvast waar we klaarblijkelijk te veel aan hebben vastgehouden, een fundament dat we hadden overschat.
Op zich is dit fenomeen van het instorten van een denkkader niet echt ‘nieuw’. Eigenlijk is de hele wetenschappelijke wereld daarop gestoeld: het poneren van een hypothese, waarvan je steeds in het achterhoofd moet houden dat er bepaalde nieuwe ontdekkingen het hele paradigma in een vingerknip kunnen wegvagen. Los van waar het wetenschappelijke discours nu tot gecorrumpeerd lijkt, heb ik dit steeds een erg dienstbare insteek gevonden, ook voor mijn persoonlijk leven. De idee dat je steeds uitgaat van vooronderstellingen, hypothesen zo je wil, en deze vervangt door genuanceerdere of zelfs radicaal andere hypothesen als de tijd daarvoor rijp is, heb ik steeds erg waardevol gevonden. Het feit dat ik compleet van mijn sokkel geblazen kan worden door nieuwe hypothesen (lees: nieuwe verhalen), zegt dus eigenlijk vooral dat ik me er niet of onvoldoende bewust van was dat ik altijd vanuit hypothesen en vooronderstellingen denk. Met andere woorden: dat wil zeggen dat ik op bepaalde vlakken of bepaalde momenten even vergeten leek te zijn dat ik van niets absoluut zeker kan zijn. Behalve dan van de zekerheid dat alles onzeker is, zoals Brecht Arnaert het zo mooi stelt. Het gaat me nu even niet om deze paradox zelf, maar vooral om de idee van radicale onzekerheid, die ik eigenlijk steeds in mijn achterhoofd dien te houden. Doe ik dat niet of te weinig, of vergeet ik het op een bepaald vlak, dan loop ik steeds het risico de zekerheid van iets te overschatten, terwijl mijn weten eigenlijk slechts een hogere of lagere graad van waarschijnlijkheid bezit, nooit die van absolute zekerheid. 
Op zoek naar vaste grond?
Nu, daar waar ik mensen (en mezelf soms ook) in hun rouwproces massaal zie zoeken naar een nieuwe houvast, naar een nieuw verhaal dat een nieuw zeker fundament kan leggen, zou ik eigenlijk willen zeggen: ‘Nee! Doet dat vooral niet!’ Je zal namelijk zien dat je altijd weer belogen en bedrogen zal uitkomen, als je opnieuw in de valkuil trapt om in je val naar een nieuwe externe zekere grond te zoeken. Leren omgaan met onzekerheden, het niet-weten of nog-niet-weten leren dragen, lijkt me een waardevoller iets dan opnieuw al je eieren in één mand en één verhaal te gaan leggen. Als we dat leren, dan hebben we iets ergs fundamenteels geleerd en collectief een belangrijke les gepakt. Gaan we opnieuw op zoek naar zekere vaste grond die we als absolute waarheden gaan proclameren, trappen we in dezelfde valkuil als diegene die we ervan beschuldigen dit te doen én in dezelfde valkuil als waar we altijd in lijken te trappen. Laten we het dus nu eens anders proberen en eens een keertje leren omgaan met onzekerheden, zonder onszelf compleet ontredderd te voelen. 
In plaats van externe vaste grond te zoeken, kan je misschien beter leren vliegen, zo denk ik dan. En zo lang je dat nog niet kan, is een sterke parachute die de val vertraagt en de landing verzacht, misschien wel een bruikbaar instrument? Zo lang we de waarheid niet kennen, zo lang we het niet weten - en de vraag is óf we het in ons leven ooit wel zullen weten - bied ik je graag zo’n parachute aan waar je je in tussentijd aan kan vasthouden. Zo eentje die heel je leven kan meegaan als het nodig is. Eentje waarbij je misschien zelfs nog kan gaan genieten van het mooie uitzicht tijdens je zweefervaring. Je zal zien dat er een ander soort houvast voorhanden is dan de externe, namelijk de houvast binnenin: jóuw waarheid, jóuw betekenis, jóuw verhaal.
Heropwaardering van het verhaal
Net zoals dat vaak gebeurt bij begrippen als ‘het ego’, ‘de schaduw’ en ‘projectie’, merk ik dat er ook bij ‘een verhaal’ vaak een erg eenzijdige, louter negatieve invulling komt. De truc is dan vaak om er ook de kans in te zien, om de voordelen ervan te gaan spotten. Het risico is anders dat we het kind met het badwater weggooien, gewoon omdat we er een negatieve ervaring bij hadden. Dat we net méér gaan onderdrukken, net méér in de schaduw gaan duwen, terwijl er naar mijn aanvoelen net een enorme uitnodiging tot en kans op openbaring ligt. Ik voel de hete adem van de ‘Apocalyps’ in mijn nek. En ik hou soms wel van een hete adem in mijn nek. De Apocalyps betekent de openbaring van al het verborgene. Dat heeft dus zowel betrekking op de onthulling van de waarheid als op de ontmaskering van de leugen. Een eenzijdige focus op het doorprikken van leugenachtige verhalen draagt het risico in zich dat we verhalen an sich gaan verwerpen. We leggen zo de nadruk op het doorprikken van de leugens van het verhaal, dat we vergeten dat er ook steeds het waardevolle element van de waarheid in zit. Daarom hou ik bij dezen graag een pleidooi voor het verhaal. Voor álle verhalen. Ook voor de leugenachtige.
Misschien eerst al: wat bedoel ik met ‘alle verhalen’? Welnu, ik bedoel dat in de meest ruime zin denkbaar. Al de geschreven en gesproken verhalen. Al de externe en interne verhalen die we ofwel vertellen ofwel voor onszelf houden. ‘Ja, maar dat zijn dan eigenlijk alle ervaringen van alle mensen tot nog toe?’ Ja, dat is precies waar ik het over heb! Dit is wat Jung het ‘collectieve onbewuste’ zou noemen. Je zou dit kunnen zien als een enorme bibliotheek, zo hoog en ver als je kan zien en verder. Er zitten zoveel boeken in dat je wel honderden levens nodig zou hebben om ze allemaal te lezen. Een bibliotheek tjokvol verhalen over alle thema’s denkbaar, waar je in kan gaan snuisteren als je met vragen zit waar je graag een antwoord op wil.
Je kan preventief gaan werken en op voorhand gaan studeren over datgene waar je hart bij ligt of er in gevallen van acute nood gaan zoeken naar dat wat je nodig hebt. De ‘zekerheid’ zit hem dan niet in jij die als een gek razendsnel alle boeken gaat doornemen, maar wel de in de immer aanwezige mogelijkheid om de bibliotheek te raadplegen wanneer dat wenselijk is. Het is dus van meer belang de bibliotheek goed te onderhouden en steeds in het achterhoofd te houden dat ze er is, dan je te gaan verliezen in het waanzinnige verlangen om elk boek te gaan lezen.
De waarheid in de 'grootste leugen'
Goed, laten we nu eens beginnen met verhalen die vanuit feitelijk oogpunt geen enkele steek houden en met de empirische bril van de wetenschapper volstrekt leugenachtig, ontegensprekelijke fictie en ‘desinformatie’ genoemd kan worden: het sprookje. Wat zijn we nu met sprookjes, ‘verzinsels voor kinderen’ als we op zoek zijn naar innerlijke houvast en waarheid? Wel, Jung is, naast zoveel andere dingen die hij heeft gedaan, op zoek gegaan naar de mythes en sprookjes binnen verschillende culturen en stammen over de hele wereld verspreid. Hij bemerkte iets wonderbaarlijks, namelijk dat er een soort van ‘blauwdruk’ lijkt te zijn van waaruit mensen verhalen vertellen. Immers, zelfs indien er geen enkele wederzijdse beïnvloeding was tussen culturen die nooit met elkaar in contact kunnen zijn geweest, bleken er toch heel gelijkaardige verhalen of gelijkaardige elementen in op te duiken. Jung kwam op die manier te weten dat er in ons onderbewuste iets lijkt te zitten dat ‘archetypisch’ of symbolisch transformerend werkt, wanneer we zoekend zijn. In alle verhalen zaten gemeenschappelijke elementen die gelijkaardige betekenissen vertegenwoordigden. Elementen met een symbolische waarde, waarin we steeds een stukje van onszelf kunnen ontdekken. In die zin kunnen we verhalen als een rode draad beschouwen die ons helpt om verloren stukjes van onszelf te hervinden en ons op die manier steeds meer heel te maken. Want, geef nu toe, als je er wat ontredderd bijloopt is er toch niets heilzamers dan verbinding te maken met een gelijkaardig verhaal van iemand anders, zodat het minder eenzaam gaat voelen? Nóg heilzamer kan het zijn om je leed te delen met iemand en te omschrijven hoe je je voelt. De vinger erop leggen. De wonde aanduiden. Hoe vaak lopen we niet rond met iets wat ons onbewust ‘uit ons element’ brengt, terwijl we niet goed weten wat er scheelt? Beeld je in wat een opluchting het kan zijn om dan even stil te staan en datgene te benoemen waar je last van ondervindt!
Als je je voelt alsof je zoveel werk hebt dat je niet meer weet waaraan eerst te beginnen, kan het zo maar zijn dat je in praktische verhalen en adviezen de wanhoop alleen maar meer voelt toenemen, alsof je dan nóg harder moet gaan werken. Beeld je in hoe heilzaam het kan zijn om plots uit te roepen: ‘Ik voel me verdomme net als Assepoester! Als een huissloor die alleen maar bestaat door de gratie van het werk voor anderen!’ Immers, dáár draait het op dat moment om: om de last die je ondervindt van het vele werk, niet om het vele werk, niet om de feiten zelf. Mogelijks gaat het eerder hierom: je voelt misschien het verlangen dat het ook wel eens om jou mag draaien! Dat jij ook wel eens naar het bal wil. Dat jij ook wel eens ontspanning hebt verdiend. Dat jij ook eens wil stralen als een prinses! Ik garandeer je dat, wanneer je zegt: ‘ik voel me als Assepoester!’ je partner dat beter zal begrijpen dan dat je een feitelijke opsomming geeft van al het werk dat je verricht hebt en nog moet doen en verwacht dat die daaruit de nodige conclusies trekt. Of nog: stel dat je verliefd wordt op een mooie jonge deerne en je wil niets liever dan haar hart te veroveren, maar ze geeft zich nog niet aan je over. Zeg me dan dat je je niet voelt als een prins op het witte paard, de redder in nood, die de prinses uit haar dogmatische slaap wil wakker kussen?
Misschien voelen we ons vandaag de dag wel allemaal soms als de prins uit Doornroosje die als enige wakkere het hele dorp wil wakker schudden, maar er niet in slaagt, omwille van de betovering. Misschien voelen we ons allemaal wel alsof we eerst een boze draak moeten bekampen om de vloek te verbreken. Misschien voelen we ons allemaal wel eens als Ariël die geen stem meer heeft en zo graag wil spreken. Of als een kleine onbenullige kikker, die gewoon even gekust moet worden om in een daadkrachtige prins te kunnen veranderen.
Zie je hoe het werkt? We kunnen het cognitief maar moeilijk vatten en verklaren, maar je voelt ‘dat het iets doet’ met een mens. Intern gebeurt er iets. Er komt herkenbaarheid. Het is net dát stukje herkenbaarheid dat steeds op je zit te wachten om (h)erkend te worden. In elk verhaal dat je tot jou krijgt, waarbij je voelt dat het iets met je doet, zit een stukje herkenbaarheid verscholen dat vraagt om onthuld te worden, een stukje waarheid dat vraagt om tot jou te mogen komen. Ga daar gericht naar op zoek en je zal een gevoel van rust over je vallen, een parachute die je even het gevoel van zweven geeft in plaats van het gevoel van neerstorten.
Puzzelstukjes naar een betekenisvol bestaan
Als het verlangen naar waarheid en zekerheid heel erg opduikt, maar je deze - voorlopig? - nog niet extern kan vinden, ga dan intern op zoek. Daar zal je tenminste íets vinden. Ga op zoek naar de betekenis van het verhaal voor jóu. Wat het jóu kan brengen. Naar een elementje, hoe ietsie pitsie klein het ook mag zijn, dat jou op de een of andere manier van dienst kan zijn.
Wijs een verhaal niet meteen compleet af, hoe onzinnig het ook mag klinken, want het staat nu eenmaal al in de bibliotheek, of je dat nu wil of niet. Het is geschreven of gesproken. Het werd al gedeeld. Je hebt het al tot jou genomen, of minstens een preview via via. Het maakt al deel uit van het collectief. Wil je het verhaal weggooien? Wil je de geschiedenis herschrijven? Tabula rasa maken en met een schone lei beginnen? Een onbeschreven blad? Dan zal je zien dat het verhaal dat je tracht te wissen op magische wijze de volgende dag opnieuw netjes op zijn plek staat en je opnieuw in het oog springt. Laat het er gerust staan. Er zijn nog zoveel andere verhalen die je kan lezen en die je kunnen dienen. Het verhaal hoeft niet weg, opdat jij rust zou kunnen vinden. Je schrijft gewoon voor jezelf een review rond wat je ervan vindt of wat het met je doet. Misschien plak je een post-it op een bepaalde bladzijde, zodat je er later op kan terugkomen. Echter, eens je het gelezen hebt en het ‘iets met je doet’, kan je ervan op aan dat er een puzzelstukje binnenin vraagt om op zijn plaats te vallen. Als je het verhaal blijft voorbijlopen en negeren, zal je merken dat het zich steeds meer aan je begint op te dringen. Vergelijk het met de Harry Potter-scène, waarbij de pogingen van de oom om de uitnodiging van de school in de vergetelheid te gooien, uitmonden in een overspoeling van brieven die via alle openingen van het huis massaal naar binnen vliegen. Niet meer te negeren. Het vervelende gevoel bij een verhaal gaat pas weg als je op zoek gaat naar het sleutelwoord, naar de schat die erin verborgen zit.
Als je merkt dat een verhaal het zwaard tegen je opneemt en je wordt daar erg door getriggerd, wil dat misschien zeggen dat je in je leven zélf wat meer het zwaard zou mogen gaan opnemen. Dat je meer grenzen moet gaan stellen, daadkrachtiger naar buiten mag komen. Als je je voelt alsof je geen stem hebt, komt het er misschien op aan je stem meer te gaan durven gebruiken. In die zin kunnen verhalen uit de mainstreammedia die je triggeren, óók een constructieve betekenis en waarheid voor je dragen. Het is gewoon kwestie van er oog voor te leren hebben. Als een verhaal te ver out-of-the-box of te vergezocht voor je is, zit er misschien de oproep om je geest verder te verruimen. In die zin kan een verhaal van controlled opposition zelfs een mooie betekenisdrager voor je zijn. Kijk dus niet enkel naar de leugen die schuilt in een verhaal, maar zoek naar de waarheid en betekenis van het verhaal voor jou. En als je dan toch bezig bent, vergeet dan niet om je eigen verhaal te schrijven en te delen. Misschien helpt jouw verhaal ooit een nobele onbekende in zijn of haar worsteling. Of je het nu wenst of niet: jouw verhaal, jouw leven, jouw ervaringen komen in de bibliotheek terecht. Hoe erg men jouw bijdrage, jouw zijn, ook tracht te negeren of te wissen: ze is er. Je bent er. Je maakt deel uit van de schat en de schat maakt deel uit van jou. Ze is onuitputtelijk en steeds aanwezig, ook al zal je ze soms moeten gaan zoeken in de verborgen kerker van je kasteel. Misschien zal je de verleiding van de listige slang moeten weerstaan. Misschien moet je passen voor een giftige appel die je wordt aangeboden. Misschien moet je uitkijken dat je je niet prikt aan het spinnenwiel. Misschien moet je Repelsteeltje bij de naam noemen. Misschien moet je doorzetten op je weg en de ring van macht in het vuur werpen. Misschien moet je durven roepen dat de keizer naakt is of moet de keizer in jou zijn kleren van trots afwerpen en zelf durven erkennen dat die naakt is.
Zoek en je zal vinden! Laat je niet betoveren, noch door een lelijke heks, noch door een charmant ogende tovenaar. Durf delen van jou te laten sterven om ze te hernieuwen en je herboren te voelen. Zoek in elk verhaal dat je positief of negatief triggert de betekenis voor jou. Zoek naar het archetypische element dat je van binnenuit uitnodigt om (h)erkend te worden. Durf te vallen, steeds opnieuw. In elk lelijk eendje zit een prachtige zwaan die op een dag majestueus zal kunnen vliegen. In jouw verhaal ben jij de held of heldin. Voel je waarheid. Schrijf je waarheid. Spreek je waarheid, ook al knikken de knieën en beeft de stem.